نوشته

وبلاگ بروز نخواهد شد

تن تن در ايران

يکصدمين سالگرد تولد ژرژ رمی، معروف به هرژه، خالق داستانهای مصور تن تن، در زادگاهش بلژيک همچون روزی بزرگ و با برگزاری نمايشگاهها و مراسم گوناگون جشن گرفته شد.

تن تن برای ايرانيان، بويژه آنانی که دوران کودکی و نوجوانی خود را در دهه پنجاه و اوائل دهه شصت خورشيدی گذرانده اند، شخصيتی بسيار آشناست و خيليها هنوز کتابهای تن تن را در گنجينه يادگارهای کودکی شان نگهداری می کنند.

هرژه انتشار داستانهای تن تن را از سال 1929 در روزنامه مذهبی "قرن بيستم" در بلژيک، به صورت پاورقی مصور آغاز کرد و هر بار که داستانی به پايان می رسيد، انتشارات کاسترمن در اين کشور، آن را به صورت کتاب منتشر می کرد.

بعدها از روی اين کتابها فيلمهای کارتون نيز ساخته شد که در ايران نيز تن تن در آغاز با همين فيلمهای کارتون در اواخر دهه چهل و اوائل دهه پنجاه خورشيدی معرفی شد.

اما ماندگاری تن تن ميان ايرانيان بيشتر مرهون چاپ داستانهای مصور هرژه است که پس از پايان پخش مجموعه کارتونهای تن تن از اواسط دهه پنجاه خورشيدی آغاز شد و تا دو سه سالی پس از انقلاب، يعنی تقريباً همزمان با مرگ هرژه ادامه يافت.

داستانهای تن تن را انتشارات اونيورسال در ايران آغاز کرد که اکنون نشانی از آن باقی نمانده؛ مجموعه داستانهای تن تن که اين ناشر به بازار کتاب ايران عرضه کرد، ترجمه ای روان و دقيق و کيفيت چاپ و صحافی بسيار خوبی داشتند.

اما در اين کتابها هيچ نشانی از نام مترجم که گفته می شود خسرو سميعی بوده است به چشم نمی خورد.

برای خوانندگان اين کتابها، نام هرژه روی جلد کتاب، بی آنکه اشاره ای به اينکه او نويسنده کتاب است شده باشد، نامی غريب بود و بعدها با انتشار اثر نخست هرژه که به نام تن تن در استانبول و پس از ديگر آثار او در ايران منتشر شد، با خواندن مقدمه اين کتاب بود که خيلی از علاقمندان تن تن به هويت و مليت خالق او پی بردند.

 سياستهای تازه فرهنگی ايران نمی توانست ميخواره ای همچون کاپيتان هادوک را به عنوان شخصيتی محبوب کودکان جمهوری اسلامی بپذيرد
 

انتشارات اونيورسال تا هنگام انقلاب حدود نيمی از داستانهای تن تن را منتشر کرد و انتشار اين کتابها را پس از انقلاب ناشر ديگری ادامه داد.

کتابهايی که اين ناشر به بازار داد، نسبت به آنهايی که انتشارات اونيورسال منتشر کرده بود، از لحاظ چاپ و صحافی کيفيتی بسيار پايينتر داشت و مهمتر از همه ترجمه کتابها بود که از ضعفهای بزرگی حکايتی می کرد.

کتابهای چاپ اونيورسال مستقيماً از اصل داستانهای تن تن که به زبان فرانسه بود به فارسی برگردانده شده بود اما تن تن های بعد از انقلاب که به جای نام هرژه، نام مترجم روی آنها چاپ شده بود، از نسخه انگليسی ترجمه شده بود.

ترجمه های تازه نه تنها روانی ترجمه های پيشين نداشت بلکه در جايجای آن اشتباهات فاحشی به چشم می خورد.

برای نمونه، در اين ترجمه ها، هنگامی که شخصيت داستان گوشی تلفن را بر می دارد به جای "الو" می گويد "سلام" يا اينکه هنگامی که شخصيت داستان وارد مکان ناشناخته ای شده و برای اطلاع از اينکه آيا کسی در آنجا هست يا نه صدا می زند: "سلام".

در حالی که استفاده از واژه سلام در زبان فارسی در چنين موقعيتهايی، کاربردی غريب به شمار می رود.

با مراجعه به ترجمه انگليسی مشخص می شود که اين نمونه ها، ترجمه های تحت اللفظی واژه "هلو" (Hello) هستند که هر کسی که آشنايی مختصری با زبان انگليسی داشته باشد می داند که اين واژه لزوماً نبايد سلام ترجمه شود و در نمنه های ذکر شده می توان براحتی به جای آن از "الو" و "آهای" استفاده کرد.

نمونه ديگر جايی در داستان خرچنگ پنجه طلائی است که پيشخدمت کافه سکه ای را که به او داده می شود را قبول نمی کند و روی ميز بر می گرداند و می گويد: "آنجا" که در اين متن واژه ای کاملاً بی ربط است.

 ترجمه ترکی تن تن در سرزمين شوراها که در ايران با عنوان تن تن در استانبول چاپ شد، اين نخستين داستان تن تن پس از همه ديگر داستانهای اين مجموعه در ايران چاپ شد
 

اين واژه نيز ترجمه کلمه انگليسی "There" است که کاربرد و معنای آن در زمان رد و بدل کردن پول با پيشخدمت يا مغازه دار حتی بر کسانی که حداقل آشنايی با زبان انگليسی داشته باشند مشخص است و می توان براحتی آن را به جای "بفرماييد" يا واژه کمتر مؤدبانه "بيا" استفاده کرد.

در ترجمه انگليسی داستانهای تن تن، نام شخصيتهای اصلی داستانها عوض شده: ميلو به اسنويی (سفيدبرفی)، پروفسور تورنسل به پروفسور کالکولوس، دوپوند و دوپونت به تامسون و تامپسون و ...

مترجم دوم داستانهای تن تن نيز به جای آنکه بنابه سنت ديرينه مترجمان ايرانی از نامهای خاصی که گذشتگان به کار می بردند استفاده کند، نامهای شخصيتها را به نامهايی که در ترجمه انگليسی استفاده شده تغيير داده است.

با اين حال، هيچکدام از اين ضعفها از اشتياق کودکان و نوجوانان ايرانی به داستانهای تن تن نکاست و اين داستانها بخصوص در سالهای نخست پس از انقلاب که برنامه های سرگرم کننده تلويزيونی کودکان بشدت کاهش يافته بود، بخش مهمی را در اوقات فراغت آنها اشغال می کرد.

کتابهای تن تن ابتدا با قيمت پانزده تومان به بازار آمد و بزودی بهای آنها به سی تومان رسيد که در سالهای آغاز فشار اقتصادی پس از انقلاب، در قشر غيرمرفه جامعه ايران، پرداختن چنين بهايی برای بسياری از پدرومادرها رنج جانکاهی بود که اغلب تنها در سايه پافشاری و گاه اشک ريختن بچه ها بود که پدرومادرها بناچار و با اکراه تن به خريدن آنها می دادند.

مرسوم بود که خيلی از بچه های آن دوره هر کدام بيش از يکی دو تا کتابهای تن تن را می خريدند و با قرض دادن آنها به يکديگر موفق به خواندن مجموعه کامل اين داستانها می شدند.

تن تن خاص کودکان و نوجوانان نبود، هرژه اين شخصيت و ماجراهايش را به گونه ای آفريده که هر کسی را از هر سن و سالی می تواند جذب کند.

اين داستانها همچنين سرشار از اطلاعات از نقاط مختلف جهان است که در عين اينکه می تواند برای هر بچه کنجکاوی آموزنده باشد، برای بزرگترها هم خالی از اطلاعات تازه نيست.

 داستان تن تن در تبت که برخی آن را قويترين اثر هرژه می دانند مورد تقدير دالائی لاما، رهبر روحانی تبت قرار گرفته است
 

پس از آنکه انتشار مجموعه داستانهای تن تن در ايران تقريباً کامل شد، نخستين کتاب مصور از سری داستانهای تن تن به نام تن تن در سرزمين شوراها با نام تن تن در استانبول در ايران چاپ شد.

شايد هدف از انتخاب نام تن تن در استانبول نوعی محافظه کاری و به منظور پرهيز از حساسيتهای سياسی و خشم احتمالی اتحاد شوروی يا هواداران چپگرايش بود که خطرناکتر از برانگيختن حساسيت ترکيه به نظر می رسيد.

کتاب پرتقال آبی و همچنين کتابی ديگر از داستانهای تن تن نيز پس از آن به بازار آمد که در واقع نسخه چاپی فيلمهای تن تن بودند که در سالهای دهه شصت ميلادی در بلژيک ساخته شد.

در اين کتابها به جای تصاوير نقاشی شده، از عکسهای فيلمها استفاده شده بود.

اما اين دو کتاب با اقبال چندانی مواجه نشدند و نتوانستند جایی ميان مجموعه اصلی داستانهای تن تن برای خود باز کنند.

تقريباً همزمان با مرگ هرژه انتشار داستانهای تن تن در ايران متوقف شد و اين کتابها تا حدود بيست سال بعد که ناشرانی ديگر ترجمه های تازه ای از آنها به بازار درآمد، در زمره کتابهای ناياب درآمد.

در داستانهای تن تن عناصر زيادی می توان يافت که در قالب ممنوعه ای که تحت عنوان "تهاجم فرهنگی" در ايران ايجاد شد جای می گرفتند، هرچه باشد سياستهای تازه فرهنگی ايران نمی توانست ميخواره ای همچون کاپيتان هادوک را به عنوان شخصيتی محبوب کودکان جمهوری اسلامی بپذيرد.

در چند سال اخير نيز که داستانهای تن تن حتی بدون سانسور در ايران به بازار آمده، در سايه انبوه شخصيتهای کارتونی امروزی و همچنين تغيير ذائقه کودکان و نوجوانان ايرانی، به نظر نمی رسد تن تن با استقبال دو سه دهه پيش مواجه شده باشد.

زايش تن تن حاصل سفارش سردبير روزنامه قرن بيستم بود که در چارچوب سياستهای مذهبی روزنامه اش خواهان خلق شخصيتی مورد توجه بچه ها بود که به جنگ بديها برود و هميشه پيروز باشد، تن تن هم چنين کرد.

داستانهای تن تن در آغاز بازتاب فضای آن روزگار اروپا بود که در بيم آلمان نازی فرورفته بود و بعداً نيز جنگ سرد در جايجای داستانهای تن تن بازتاب يافت.

هرژه دو کشور خيالی سيلداوی و بوردوری را در داستانهای تن تن خلق کرده که سيلداوی نماد کشوری غربی و آزاد با حکومتی سلطنتی است و بوردوری مشخصات شوروی را دارد.

به همين دليل تن تن هيچگاه نتوانست از ديوار آهنين بگذرد و به ميان بچه های اتحاد شوروی و اروپای شرقی راه يابد.

از همين رو در ميان فارسی زبانان، تن تن تنها برای ايرانيان آشناست و افغانها و تاجيکها هيچگاه با آن آشنا نشده اند.

تن تن با اينکه در ماجراهايش به کشورهای مختلف جهان سفر کرده، هيچگاه گذرش به ايران نخورده و در ميان شخصيتهای متعدد مثبت و منفی داستانهای تن تن از کشورهای مختلف، هيچ چهره ايرانی به چشم نمی خورد.

تنها در پرواز 714 است که به نام تهران اشاره شده و آن هم جايی است که گفته می شود کمک خلبان هواپيمای لازلو کاريداس، ميلياردر خسيس داستان، در تهران پايش شکسته و کمک خلبان تازه ای جانشين او کرده اند.

منبع: بی بی سی

با احترام تقدیم به ژورالکرسی

+ نوشته شده در  پنجشنبه 1386/03/03ساعت 0:16  توسط Omid  |